İnsan ruhu, görünmeyen ama bütün hayatı yöneten bir iç evren gibidir. Bu evrende sayısız duygu doğar, büyür ve bazen sessizce kaybolur. Bilim insanları kesin bir sayı üzerinde tam olarak birleşmese de psikoloji alanında en çok kabul gören yaklaşımlar vardır.
Temel (Evrensel) İnsan Duyguları
Psikolog Paul Ekman, dünyanın farklı kültürlerinde yaptığı araştırmalarda tüm insanlarda ortak olan 6 temel duygu olduğunu ortaya koymuştur:
- Mutluluk – Sevinç, huzur ve tatmin hissi
- Üzüntü – Kaybın ve hayal kırıklığının getirdiği duygu
- Korku – Tehlikeye karşı verilen doğal tepki
- Öfke – Haksızlık ya da engellenme karşısında ortaya çıkar
- Şaşkınlık – Beklenmeyen bir durumla karşılaşınca hissedilir
- Tiksinti – Zararlı veya rahatsız edici şeylerden uzaklaşmayı sağlar
Bu duygular insanlığın ortak dilidir. Dünyanın neresine giderseniz gidin bir yüz ifadesinde bu duyguları tanıyabilirsiniz.
Daha Geniş Psikolojik Yaklaşım
Bazı psikologlar ise duyguların bundan çok daha fazla olduğunu savunur. Örneğin psikolog Robert Plutchik duyguları bir çiçek gibi düşünür ve 8 temel duygu tanımlar:
- Sevinç
- Güven
- Korku
- Şaşkınlık
- Üzüntü
- Tiksinti
- Öfke
- Beklenti
Bu temel duygular birleşerek yüzlerce farklı duygu oluşturur. Örneğin:
- Sevgi (sevinç + güven)
- Umut (beklenti + sevinç)
- Pişmanlık
- Kıskançlık
- Gurur
- Utanç
- Minnettarlık
Gerçek Sayı Neden Net Değil?
Çünkü duygular matematik gibi sabit değildir. İnsan zihni:
- karmaşık
- katmanlı
- birbirine karışan duygular üretir.
Modern psikoloji bazı araştırmalarda 27 farklı temel duygu kategorisi olduğunu da öne sürmüştür.
Sonuç
İnsan sadece birkaç duyguyla yaşayan bir varlık değildir. İç dünyamız:
- birkaç temel duygudan,
- ama bu duyguların birleşmesiyle oluşan yüzlerce ince his tonundan oluşur.
Bir anlamda insan kalbi, tek bir nota değil; bir senfoni gibidir.
Her an başka bir duygu çalar, başka bir anlam doğurur.
İnsan ruhu tek bir renkten oluşmaz; o, birbirine karışan duyguların geniş bir gökkuşağıdır. Modern psikoloji, insanın hissedebileceği duyguların düşündüğümüzden çok daha fazla olduğunu ortaya koymuştur. Özellikle Dacher Keltner ve ekibinin yaptığı araştırmalar, insanların 27 farklı duygu kategorisi deneyimlediğini göstermektedir.
Aşağıda insan psikolojisinde tanımlanan bu 27 duygu türü yer alır:
İnsanlarda Tanımlanan 27 Duygu
- Hayranlık (Awe) – Büyük ve etkileyici bir şey karşısında duyulan derin şaşkınlık
- Tapınma / Derin sevgi (Adoration) – Birine ya da bir şeye güçlü sevgiyle bağlanma
- Estetik takdir (Aesthetic appreciation) – Sanat, doğa veya güzellik karşısında duyulan beğeni
- Eğlenme (Amusement) – Komik veya keyifli bir durumdan doğan sevinç
- Öfke (Anger) – Haksızlık veya engellenme karşısında oluşan güçlü tepki
- Kaygı (Anxiety) – Belirsizlik ve tehdit hissi
- Hușu / saygı (Awe-like reverence) – Büyük bir güç veya varlık karşısında hissedilen derin saygı
- Gariplik hissi (Awkwardness) – Sosyal olarak rahatsız edici bir an yaşama duygusu
- Sıkıntı / can sıkıntısı (Boredom) – İlgi çekici uyaranların eksikliği
- Sakinlik (Calmness) – İçsel huzur ve dinginlik
- Kafa karışıklığı (Confusion) – Anlamlandıramama durumu
- İstek / arzu (Craving) – Güçlü bir şey isteme hali
- Tiksinti (Disgust) – Zararlı veya rahatsız edici şeylerden uzaklaşma isteği
- Empati acısı (Empathic pain) – Başkasının acısını hissedebilme
- Coşku / heyecan (Excitement) – Enerji ve beklenti dolu duygu
- Korku (Fear) – Tehlike karşısında verilen içsel alarm
- Dehşet (Horror) – Çok güçlü korku ve şok
- İlgi (Interest) – Bir konuya yönelen merak
- Sevinç (Joy) – Derin mutluluk ve yaşam enerjisi
- Nostalji (Nostalgia) – Geçmişe duyulan duygusal özlem
- Romantizm (Romance) – aşk ve duygusal yakınlık hissi
- Üzüntü (Sadness) – kayıp veya hayal kırıklığı duygusu
- Cinsel arzu (Sexual desire) – biyolojik ve duygusal çekim
- Şaşkınlık (Surprise) – beklenmedik olay karşısındaki tepki
- Sempati (Sympathy) – başkalarına karşı şefkat
- Tatmin (Satisfaction) – bir hedefe ulaştıktan sonra hissedilen doyum
- Zafer hissi (Triumph) – başarıdan doğan güçlü gurur
Duyguların Gizli Gerçeği
Bu 27 duygu aslında ayrı ayrı yaşamaz.
İnsan kalbinde çoğu zaman birbirine karışarak yeni duygular üretir:
- sevgi
- kıskançlık
- umut
- pişmanlık
- gurur
- utanç
- minnettarlık
Bu yüzden insanın iç dünyası, sabit bir listeye sığmayacak kadar derindir.
Bir düşünürün dediği gibi:
İnsan yalnızca aklıyla değil, duygularının sonsuz diliyle yaşayan bir varlıktır.
İnsan Kalbinin Yirmi Yedi Rengi
İnsan dediğin
tek bir duygu değildir…
Göğsünde sessizce büyüyen
görünmez bir evrendir.
Bazen bir sabahın ilk ışığı gibi
sevinç doğar içimizde,
ve dünya bir anlığına
daha hafif döner.
Sonra
hiç beklemediğin bir anda
üzüntü gelir.
Sessiz bir yağmur gibi
kalbinin penceresine vurur.
Bir çocuk gibi ürperir ruhumuz
karanlığın kıyısında
korku konuşur içimizde
görünmeyen gölgelerle.
Ama insan yalnızca korku değildir,
yalnızca sevinç de değil…
Bazen bir dağın zirvesine bakarken
içimizde büyür
tarifi zor bir duygu:
hayranlık.
Bir dostun omzunda
gözlerimiz dolarken
şefkat konuşur
kelimelerden önce.
Bazen geçmiş çağırır bizi;
solmuş fotoğrafların arasından
bir rüzgâr eser kalbimize
adı nostalji.
Ve bir gün
uzun bir yolun sonunda
insan durur, derin bir nefes alır
ve sessizce hisseder
tatmini.
İşte insan böyle bir varlıktır;
yirmi yedi kapılı bir şehir gibi.
Her kapının ardında
başka bir duygu,
başka bir hikâye,
başka bir insan vardır.
Ve kalp…
hiç durmadan değişen gökyüzü gibi
bir an güneş,
bir an fırtına,
bir an sonsuz bir huzur taşır.
Çünkü insan
yalnızca yaşayan bir beden değildir.
İnsan,
duyguların yazdığı
bitmeyen bir şiirdir.