“Manâya bakmayı bilmemişse göz;
Güzel de bir, çirkin de.
Vicdan yoksunuysa eğer insan;
Zâlim de bir, âlim de.”
Bu dizeler, insanlık hâlinin en temel yarasına dokunur: Görmekle bakmak arasındaki uçuruma. Göz, yalnızca ışığı algılayan bir organdır; fakat manayı gören şey göz değil, idraktir. İdrak yoksa güzellik de çirkinlik de anlamını yitirir. Her şey düzleşir, her şey aynılaşır. Değerler silinir, farklar anlamsızlaşır.
Manaya bakmayı bilmeyen bir göz için hakikat görünmezdir. Estetik yalnızca biçime, ahlak yalnızca kurala indirgenir. Oysa mana, görünmeyenin bilgisidir. İnsanı insan yapan da tam olarak budur: Görünenin ardındaki özü sezebilme yetisi. Bu yeti kaybolduğunda, güzellik bir süs eşyasına, çirkinlik ise sıradanlığa dönüşür.
Dizelerin ikinci kısmı ise daha sarsıcıdır. Çünkü burada bilgi ile vicdan arasındaki kopuş ifşa edilir. Vicdan yoksunu bir insan için zalimle âlim arasında fark kalmaz. Bilgi, ahlaki bir pusulaya bağlanmadığında; güçle, kibirle ve tahakkümle birleşir. Tarih, vicdanını yitirmiş âlimlerin ürettiği felaketlerle doludur.
Âlim olmak, hakikate yakın olmak anlamına gelmez. Hakikat, yalnızca bilinen değil; hissedilen, sorumluluğu taşınan bir değerdir. Vicdan, bilginin vicdanıdır. O yoksa ilim, zulmün hizmetine girer. Böyle bir dünyada kelimeler keskinleşir ama adalet yumuşamaz; akıl parlar ama merhamet kararır.
Bu dizeler, çağımıza tutulmuş bir aynadır. Bilginin çoğaldığı, fakat hikmetin azaldığı bir zamanın içindeyiz. Görüyoruz ama anlamıyoruz; biliyoruz ama hissetmiyoruz. Göz var, bakış yok. Zihin var, vicdan eksik.
Oysa insanı ayakta tutan şey, bilginin ağırlığı değil; vicdanın derinliğidir. Mana ile bakabilen göz, güzeli de çirkini de yerli yerine koyar. Vicdanla düşünen insan ise zalimle âlimi asla bir tutmaz.
Sonuçta bu dizeler bize şunu hatırlatır:
Göz, mana ile; akıl, vicdan ile birleşmediği sürece insan, kendisine emanet edilen hakikati taşıyamaz. Ve hakikat taşınamadığında, bilgi de güzellik de yalnızca boş birer kabuk olarak kalır.