Marco Rubio’nun İran’a ilişkin sözleri, Washington’un Orta Doğu politikasında uzun süredir var olan ikili yaklaşımı yeniden görünür kıldı: Bir yanda diplomasiye açık kapı, diğer yanda artan askerî varlıkla güç gösterisi. Rubio’nun “radikal Şii din adamları” vurgusu, İran’daki karar alma mekanizmasının teolojik referanslarla şekillendiğine dair Amerikan yönetiminde hâkim olan algıyı yansıtıyor. Bu söylem, yalnızca bir dış politika değerlendirmesi değil; aynı zamanda iki farklı dünya görüşünün karşı karşıya gelişini de işaret ediyor.
Teoloji ve Jeopolitik Arasında İran
Iran, siyasal yapısını “Velayet-i Fakih” doktrini üzerine inşa etmiş bir devlet. Dini liderlik makamı, siyasi karar alma süreçlerinde belirleyici bir rol oynuyor. Bu durum, Batı başkentlerinde İran’ın stratejik hesaplarını yalnızca rasyonel güç dengesi üzerinden değil, inanç temelli motivasyonlarla da okuma eğilimini güçlendiriyor. Rubio’nun ifadeleri tam da bu noktaya temas ediyor: Washington’a göre Tahran’ın politikaları, klasik devlet aklının ötesinde ideolojik bir çerçeveyle şekilleniyor.
Ancak İran cephesinden bakıldığında tablo farklı. Tahran yönetimi, bölgedeki askerî ve siyasi hamlelerini “direniş ekseni” ve ulusal güvenlik doktrini üzerinden meşrulaştırıyor. Bu yaklaşım, ABD’nin bölgedeki varlığını tehdit olarak gören bir stratejik zihniyetle birleşiyor.
Diplomasi Mesajı: Kapı Hâlâ Açık mı?
Rubio’nun açıklamasında dikkat çeken bir diğer unsur, diplomatik çözüm arayışının sürdüğü yönündeki vurgu. Bu ifade, Donald Trump yönetiminin İran’a karşı sert söylemine rağmen müzakere kapısını tamamen kapatmadığını gösteriyor. Geçmişte nükleer anlaşmadan çekilme kararı, taraflar arasında derin bir güven krizi yaratmıştı. Buna rağmen Washington’un, yeni bir anlaşma veya sınırlı mutabakat ihtimalini dışlamaması, stratejik esnekliğin sürdüğüne işaret ediyor.
Diplomasi, özellikle nükleer program ve bölgesel güvenlik meselelerinde, tarafların doğrudan çatışma riskini azaltabilecek tek araç olarak görülüyor. Ancak güven eksikliği, yaptırımların devamı ve bölgesel vekâlet savaşları bu süreci karmaşıklaştırıyor.
Artan Askerî Varlık: Savunma mı, Mesaj mı?
ABD’nin bölgedeki askerî varlığını artırma kararı “savunma amaçlı” olarak tanımlansa da, bunun aynı zamanda güçlü bir caydırıcılık mesajı olduğu açık. Körfez’de konuşlandırılan unsurlar, yalnızca İran’a değil, bölgedeki tüm aktörlere yönelik bir denge politikası niteliği taşıyor.
Bu strateji, klasik “güç yoluyla barış” anlayışına dayanıyor: Diplomasi yürütülürken askerî kapasite yüksek tutulur. Ancak bu yaklaşım, yanlış hesaplama riskini de beraberinde getirir. Bölgedeki herhangi bir gerilim, hızla kontrol edilemeyen bir krize dönüşebilir.
İdeoloji mi, Çıkar mı?
Rubio’nun sözleri, İran’ın karar alma süreçlerini “saf teoloji” ile açıklama eğilimini yansıtıyor. Fakat uluslararası ilişkiler pratiği, çoğu zaman ideoloji ile pragmatizmin iç içe geçtiğini gösterir. İran, ideolojik söylemini korurken aynı zamanda ekonomik yaptırımların etkisini hesaplayan, bölgesel güç dengelerini gözeten bir aktör olarak da hareket ediyor.
Dolayısıyla mesele yalnızca teolojik bir dünya görüşü değil; aynı zamanda güç, güvenlik ve rejim devamlılığı meselesidir. Washington’un askeri varlık artırımı da benzer şekilde yalnızca savunma refleksi değil, küresel güç mimarisindeki konumunu koruma çabasıdır.
Sonuç: Gerilim Yönetimi Dönemi
ABD ile İran arasındaki ilişki, açık savaştan ziyade kontrollü gerilim üzerinden ilerliyor. Rubio’nun açıklamaları, bu gerilimin ideolojik boyutuna dikkat çekerken, diplomasi kapısının tamamen kapanmadığını da ortaya koyuyor.
Önümüzdeki süreçte belirleyici olacak unsur, tarafların söylem ile eylem arasındaki dengeyi nasıl kuracağıdır. Güç gösterisi ile müzakere arasındaki bu ince çizgi, yalnızca iki ülkenin değil, tüm bölgenin kaderini etkileyecek bir denge arayışını temsil ediyor. Orta Doğu’nun ufkunda beliren her yeni askeri hamle, aynı zamanda diplomasinin değerini de yeniden hatırlatıyor.